Nhà sàn - nơi "giữ lửa" văn hóa truyền thống của người Ca Dong

Theo thống kê của Ban Dân tộc tỉnh Quảng Nam, toàn tỉnh có gần 27.000 người Ca Dong. Đồng bào dân tộc Ca Dong ở huyện Bắc Trà My, là dân tộc thiểu số thuộc dân tộc Xê Đăng, có ngôn ngữ và văn hóa đặc trưng. Đặc biệt, ngôi nhà sàn của đồng bào người Ca Dong có những nét rất riêng. Trải qua các thế hệ xây dựng, với sức sáng tạo của mình, người Ca Dong đã tạo ra một địa vực cư trú ổn định và phát triển trong không gian sống của mình.

Đã có nhiều chuyến về huyện vùng cao Bắc Trà My điền dã, trong may mắn, chúng tôi được ngồi trong ngôi nhà sàn của ông Hồ Thanh Vân và bà Hồ Thị Dôn ở thôn 6, xã Trà Bui. Ngôi nhà này lưng tựa vào vách núi, mặt hướng nhìn ra dòng sông Bui ngày đêm vẫn chảy. Qua ông Vân, chúng tôi được biết đồng bào dân tộc Ca Dong, chủ yếu sống trên vùng đồi núi cao thuộc các xã: Trà Ka, Trà Giác, Trà Giáp, Trà Bui, Trà Tân, Trà Đốc, Trà Sơn. Trong quá trình cộng cư, đồng bào dân tộc Ca Dong nơi đây đã sớm hình thành một nền văn hóa phát triển, tạo nên bản sắc văn hóa riêng của dân tộc mình. Họ sống thành từng làng (plài). Plài có thể coi  là 1 đơn vị xã hội cổ truyền duy nhất của người Ca Dong, có 1 phạm vi đất rừng núi riêng của mình, ranh giới được đánh dấu bằng những địa hình như con suối, đỉnh núi, đỉnh đèo...

Những ngôi nhà sàn của người Ca Dong ở nóc Xa Rơ, xã Trà Bui. Ảnh: Trần Công

 

Ngôi nhà nằm giữa khu vườn rộng với nhiều cây xanh xung quanh, được thiết kế theo kiểu nhà sàn truyền thống của người Ca Dong, có chiều dài 7m, rộng 5m, diện tích 35m2, gồm 2 phần: sàn dưới và sàn trên. Dù nằm ở phía dưới của ngôi nhà sàn, nhưng phần này lại có ý nghĩa rất đặc biệt dùng để củi và các dụng cụ lao động sản xuất và chăn nuôi gà, vịt đối với người Ca Dong. Sườn nhà gồm có kèo gỗ, những vỉ kèo được liên kết với nhau bằng đòn tay ngang dọc, được khoét bằng rìu, rựa, dao, phối với nhau hợp lý, tạo kết cấu chịu lực tối ưu. Không gian nhà có khoảng nhỏ được che chắn bởi vách ngăn đan bằng cây nứa đập dập dùng để cất giữ thóc, gạo hoặc đồ đạc và các loại nhạc cụ, cồng chiêng. Nhà có bếp được đặt ngay giữa không gian để nấu ăn. Bên phải, là nơi dành chổ ngủ của gia đình. Khách đến nhà thì nam giới và nữ giới sẽ được bố trí riêng ở hai bên khác nhau. Cả nhà ông Hồ Thanh Vân và bà Hồ Thị Dôn, hằng ngày và những khi gia đình tổ chức ăn Tết mùa, nhà có khách là bà con, anh em ở những làng, những địa phương khác đến thăm, vẫn duy trì mọi sinh hoạt ở không gian ngôi nhà sàn này, đồng thời nhà sàn cũng là không gian cốt yếu chứa đựng nhiều giá trị văn hóa truyền thống quí báu của người Ca Dong. 

Theo lý giải của ông Hồ Thanh Vân, người Ca Dong cư trú và dựng nhà sàn để ở thường là các sườn đồi thoáng đãng và ở theo làng. Bởi một phần, hoạt động kinh tế truyền thống của người Ca Dong là canh tác lúa rẫy, có nguồn nước. Bên cạnh đó, nhà sàn của người Ca Dong giúp tránh độ ẩm cao, côn trùng hay thú dữ. Khi làm nhà sàn dù lớn hay nhỏ, thì nền đất được san phẳng, lưng nhà dựa vào vách đồi, theo hình thái của núi, nơi mình sinh sống, cửa và sân hướng ra khoảng không gian rộng lớn, hướng nhìn ra sông, suối. Sở dĩ như vậy, bởi vì gió thường thổi dọc từ sông, suối vào làm cho ngôi nhà vào mùa hè thoáng mát, mùa đông lại ấm áp vì bếp lửa không bao giờ tắt. Ngôi nhà truyền thống của dân tộc Ca Dong được làm từ các nguyên liệu tự nhiên, gồm gỗ, tre, nứa, song, mây, lá mây, lá tranh... Để hoàn thành được một ngôi nhà sàn truyền thống, thì khâu chuẩn bị gỗ là công phu nhất. Sở dĩ như vậy là vì nhà sàn yêu cầu chất lượng gỗ tốt, bền bỉ trong môi trường tự nhiên, đủ sức chịu lực. Đồng thời, gỗ có mặt trong hầu hết các kết cấu quan trọng nhất của ngôi nhà sàn và được sử dụng để làm cột, kèo, quá giang, xà dọc, xà ngang. Gỗ làm cột nhà thường là cây gỗ được chặt vào mùa đông để tránh mối mọt. Đối với xà, quá giang có thể chọn các loại gỗ khác, nhẹ hơn, không cứng bằng, nhưng tuyệt đối không thể bị mối, mọt. Công việc khai thác và vận chuyển gỗ đòi hỏi sự giúp đỡ của các những người thân trong gia đình và bà con trong làng. Chính trong quá trình chuẩn bị ấy, tinh thần tương thân tương ái, tương trợ giúp đỡ lẫn nhau trong cộng đồng người Ca Dong được thể hiện rõ nét. Ông Vân cho chúng tôi biết thêm. 

Ngồi bên bếp lửa ở góc nhà sàn truyền thống của gia đình, cặm cụi lấy tay vun củi cho ngọn lửa cháy đều, để nồi canh rau ranh ốc đá vừa chín tới kịp chuẩn bị cơm tối cho gia đình, cũng bởi hôm nay nhà có khách ở dưới xuôi lên. Bà Hồ Thị Dôn (72 tuổi) cho biết: Ngôi nhà sàn này đã gắn bó với hai vợ chồng, cùng các thành viên trong gia đình với bao kỷ niệm. Từ hồi mấy đứa nhỏ còn quấn quít bên bếp lửa nhà sàn. Nay đứa nào cũng đã lập gia đình và ra làm nhà ở riêng hết. Rồi bà Dôn quay lại tâm sự với chúng tôi: Từ bé, tôi đã được mẹ dạy từ những bài hát dân ca, cách thổi máp (một loại kèn nhỏ làm từ cây lách), đến làm mọi việc bếp núc, nhà cửa theo đúng những gì bà được mẹ dạy. Sau đó, bà Dôn cầm ra cái kèn nhỏ và thổi một mạch cho chúng tôi nghe bài "Con gà gáy". Dừng kèn, bà hát luôn làn điệu dân ca Ca Dong nghe thật truyền cảm: "Mẹ ru con". Rồi bà Dôn quay nói với tôi: Già rồi, chỉ quen ở nhà sàn thôi. Ông Vân, ngồi cạnh dừng đan võng dịch nhanh: "Con ngủ cho ngoan. Gà gáy sáng rồi. Mẹ dậy nổi lửa, nấu cơm. Rồi lên nương, đi rẫy. Kiếm cái ăn cho con…"